Dziś obchodzimy 45. rocznicę bydgoskiego marca 1981 r. Był to jeden z kluczowych momentów w procesie zmian w komunistycznej Polsce, symbolizujący narastający konflikt między władzą a ruchem „Solidarności”. Zdarzenie to uwypukliło determinację opozycji i przyspieszyło procesy, które prowadziły do dalszej eskalacji napięć oraz ostatecznej zmiany systemu. Warto przy tej okazji przypominać sylwetki bohaterów z barykad oporu społecznego wobec władzy komunistycznej, jak również wspominać całą rzeszę ludzi stojących w „drugim szeregu”.
Takim człowiekiem z „drugiego szeregu” bez wątpienia jest prof. Aleksander Szwedek (ur. 1940) – rektor Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Bydgoszczy w latach 1981–1982. Był ważną postacią zarówno w środowisku akademickim, jak i w szerszym kontekście przemian politycznych i społecznych. Posiadał wyjątkową umiejętność dostosowania się do zmieniającej się rzeczywistości i wniósł swój wkład w walkę o wolność, prawa człowieka i demokrację, które były kluczowe dla ruchów opozycyjnych w Polsce w okresie Solidarności.
Jako rektor uczelni, szczególnie w początkowym okresie stanu wojennego, musiał stawić czoła ogromnym wyzwaniom: utrzymaniu autonomii uczelni, reagowaniu na represje dotykające środowisko akademickie oraz wspieraniu działań opozycyjnych w sposób, który nie naraziłby szkoły na represje ze strony władzy. Jego postawa i decyzje w tym trudnym okresie miały ogromne znaczenie dla zachowania duchowej i intelektualnej niezależności.
W 1975 r. przybył do Bydgoszczy z Łodzi z zadaniem stworzenia kierunku anglistyki. Skupił wokół siebie świetne grono fachowców, a ten kierunek szybko stał się jednym z czołowych w Polsce. Warto podkreślić, że w tym czasie nie było anglistyki na UMK w Toruniu – ta powstała dopiero w 1984 r., a jej twórcą był… ówczesny docent dr hab. Aleksander Szwedek.
Wracając do czasów bydgoskich, w roku akademickim 1979/1980 prof. Szwedek przebywał na Uniwersytecie w Pittsburghu. Po powrocie do Bydgoszczy, wiosną 1981 r., współzakładał uczelnianą „Solidarność” i został jej pierwszym, tymczasowym przewodniczącym. Tym samym zadał kłam obiegowej opinii, jakoby uczelnia ta była wyłącznie kuźnią partyjnych działaczy komunistycznych. Nic bardziej mylnego. Wkrótce na WSP odbyły się pierwsze w pełni wolne wybory rektorskie, które jednak nie przyniosły rozstrzygnięcia. Aleksander Szwedek, namówiony przez Niezależne Zrzeszenie Studentów WSP, stanął jako jeden z kandydatów w ponownych wyborach i je wygrał. W krótkim okresie swojego rektorowania skupił się na zarządzaniu uczelnią oraz ochronie swoich pracowników i studentów przed represjami ze strony władzy.
Jako działacz „Solidarności” i osoba stająca w kontrze do władzy, która w grudniu 1981 r. wprowadziła stan wojenny, jego dni na stanowisku rektorskim były policzone. 25 marca 1982 r. do Bydgoszczy przybyli dwaj przedstawiciele ministerstwa nauki i szkolnictwa wyższego w randze wiceministrów, aby… nakłonić go do dobrowolnego złożenia rezygnacji z pełnionej funkcji. Nie było innego wyjścia i prof. Szwedek złożył rezygnację w formie pisemnej, opatrując ją datą 25 marca. Komizm sytuacji polegał na tym, że wiceministrowie przywieźli ze sobą przygotowane przez ministra pismo przyjmujące rezygnację, ale opatrzone datą dnia poprzedniego, czyli 24 marca.
Więcej o życiu prof. Aleksandra Szwedka, jego karierze zawodowej i naukowej, pasjach oraz miłości do Bydgoszczy i regionu kujawsko-pomorskiego można posłuchać w Archiwum Historii Mówionej Pamięci Bydgoszczan i Regionu Biblioteki UKW pod linkiem:
https://pamiecbydgoszczan.ukw.edu.pl/swiadkowie/aleksander-szwedek
Prof. dr hab. Aleksander Szwedek z wizytą w Pracowni Badań nad Kulturą Studencką w Bibliotece UKW w dniu 15 lutego 2026 r. Oprowadza dr Sławomir Łaniecki
Tekst: Sławomir Łaniecki
